Aan de keukentafel, ergens halverwege het ontbijt, schuift er een vage onrust binnen. De berichten op je telefoon schieten alle kanten op, met verhalen die verdacht klinken, vol achterdocht. Je vraagt je af waarom sommige mensen meteen geloven dat er groepen zijn die iets verbergen, terwijl anderen hun schouders ophalen en doorklikken. Iets in onszelf, niet altijd zichtbaar, zou hier wel eens een sleutelrol kunnen spelen – en de wetenschap is dat nu nauwkeuriger aan het bekijken.
Een gevoel van controle tussen de draadjes van onzekerheid
Het gebeurt steeds vaker. Tussen achteloos scrollen en vluchtig nieuws vergaren, valt de blik ineens op een theorie die alles verklaart, of liever: alles samenbindt in een verhaal. Het idee dat geheime krachten achter grote gebeurtenissen zitten, kruipt al decennia door het publieke debat. Waarom voelt de ene persoon zich hierdoor meteen aangesproken, terwijl de ander afstand bewaart?
Psychologen storten zich op het vraagstuk en brengen nieuwe inzichten naar boven. Wat daarbij opvalt: het draait niet alleen om kennis of opleidingsniveau, maar om iets veel subtielers. Een persoonlijkheidstrek die nauwelijks bij naam wordt genoemd, maar onder de oppervlakte kan woelen.
Wanneer onzekerheid aan je blijft knagen
Mensen die slecht tegen onzekerheid kunnen, zoeken vaak houvast waar mogelijk. Niet weten wat er speelt, niet weten hoe iets gaat aflopen – het veroorzaakt spanning, ongemak, soms zelfs lichte paniek. In zulke gevallen kiezen sommigen al snel voor verklaringen die alles logisch doen lijken. Complottheorieën hebben, ondanks hun onwaarschijnlijkheid, de aantrekkingskracht van simpele antwoorden.
Onderzoek laat zien dat een verhoogde intolerantie voor onzekerheid – het moeilijk kunnen verdragen van onduidelijkheid – mensen vatbaarder maakt voor die aantrekkelijke, coherente verhalen. Het idee dat er ergens een waarheid wordt verborgen, voelt veiliger dan toegeven dat veel zaken chaotisch zijn.
Het gezicht van de vatbaarheid: jong, vrouwelijk en overtuigd
In een internationale studie werd aan ruim tweehonderdvijftig deelnemers gevraagd hoe zij omgaan met onzekerheid en ambiguïteit. Er doemen enkele patronen op. In het bijzonder bleken jongere mensen en vrouwen licht gevoeliger voor het aannemen van alternatieve verklaringen wanneer ze zich onzeker voelen. Ook blijkt dat religieuze en politieke overtuigingen deze gevoeligheid extra kunnen voeden.
Toch past voorzichtigheid, want deze demografische trends zijn niet altijd doorslaggevend. Het blijft een subtiele wisselwerking tussen persoonlijke aanleg, sociale factoren en het nieuws dat dagelijks binnenstroomt.
Een nieuwe blik op een oud fenomeen
De studie die hieraan ten grondslag ligt, beslaat slechts een beperkte groep, verspreid over diverse landen. Zo blijft het lastig om harde conclusies te trekken voor de hele samenleving. Maar de bevindingen bieden wel iets waardevols: een inkijkje in hoe ons verlangen naar zekerheid ons gedrag stuurt.
Wetenschappers zullen de komende tijd verder zoeken naar nuances. Wat nu al duidelijk wordt, is hoe onze diepste karaktertrekken soms ongezien sturing geven aan waaraan we willen geloven – en wat we liever vermijden.
Richting zonder overdrijving
Dagelijks blijven theorieën de ronde doen en verandert de samenleving langzaam onder invloed van die verhalen. Het nieuw ontdekte verband tussen persoonlijkheid en geloof in complotten laat vooral zien dat mentale dynamiek een grotere rol speelt dan vaak wordt vermoed. Nu de wetenschap daar steeds scherper naar kijkt, groeit het besef dat onzekerheid niet alleen iets persoonlijks is, maar ook haar sporen trekt op het grote toneel van vertrouwen en wantrouwen.
