Een afwachtend licht boven de tafel, nauwelijks merkbaar, blijft branden ook als iedereen slaapt. Het is het soort energieverbruik dat je niet voelt, niet hoort, waarvan je je pas later afvraagt waar het vandaan kwam. In het digitale leven van alledag gebeurt iets soortgelijks: een simpel gesprek met een kunstmatige intelligentie wekt meer activiteit op dan je aan het scherm kunt zien. De kosten zijn onzichtbaar, het effect pas voelbaar als je goed kijkt. Wat gebeurt er als digitale gesprekken sneller groeien dan het besef van hun achtergrond?
Een onzichtbare stroom
Iedereen die een vraag stelt aan ChatGPT of DeepSeek ervaart hoe simpel het voelt. Een veldje invullen, op enter drukken. Het antwoord verschijnt in seconden, vlekkeloos of niet. Maar op datzelfde moment, ergens ver weg, gaan datacenters aan het werk. Gigantische schijven, processors, rijen lampjes knipperen in uitgeruste hallen waar airco’s de servers koelen met geslurpt water en gestolen stilte.
Elke vraag aan een AI – of die nu gaat over een recept, een werkvraag of een plaatje – activeert een complex systeem. Dat systeem hapt naar stroom. In schalen die, omvat door één enkele handeling, nauwelijks voor te stellen zijn. Het energieverbruik van zo'n AI-aanvraag torent ver boven dat van een gewone zoekopdracht uit. Een simpele vraag in de chat laat het equivalent van een lamp uren achtereen branden.
Kleine handelingen, grote impact
Het grote verschil tussen een doorzoeking via Google en een gesprek met een modern AI-platform zit in de rekenkracht achter het scherm. Traditionele zoekmachines verzamelen en schikken wat er al bestaat. Maar AI zoekt, verwerkt, combineert en produceert nieuwe informatie. Dat vereist zware berekeningen en dus veel elektriciteit.
Maar niet alleen stroom is nodig. In de koeltrajecten van deze systemen spoelen duizenden liters water door leidingen, om oververhitting te voorkomen. Ook de hardware achter de schermen verbruikt onzichtbare grondstoffen. In elk elektronisch onderdeel schuilt materiaal dat met moeite, energie en water uit verre grond wordt gehaald. Geen enkele gebruiker merkt daar direct iets van – maar steeds opnieuw worden deze bronnen aangesproken.
De ballon groeit
Daar komt nog bij: hoe meer context een AI krijgt, hoe hongeriger het systeem wordt. Ieder vervolggesprek, elke verduidelijking, doet het digitale ballonnetje aanzwellen. Meer geheugen, meer data, meer stroom. Zelfs als individuele interacties efficiënter worden gemaakt, dreigt het rebounceffect: doordat de actie eenvoudiger, sneller en goedkoper wordt, neemt de frequentie van het gebruik exponentieel toe.
Voor de gebruiker zelf blijft het eenvoudig. Cliëntjes tikken, lichten flitsen. Maar achter iedere achteloze klik groeit de digitale voetafdruk. Zelfs wie met goede bedoelingen werkt, merkt al gauw: gemak leidt tot meer gebruik, niet altijd tot verstandig gebruik.
Bewust digitaal kiezen
Het ontbreekt voorlopig aan een ecoscore voor AI, zoals je die wel vindt op voedingsmiddelen of huishoudelijk apparatuur. Het resultaat: de gebruiker weet zelden hoeveel middelen een simpele digitale vraag kost. Zolang inzicht ontbreekt, lopen zelfs de beste bedoelingen het gevaar effectloos te blijven.
En dan is het verschil tussen functioneel en vluchtig gebruik groot. Een AI inzetten om zonnepanelen slimmer te plaatsen voor energiebesparing, heeft een andere waarde dan een reeks plaatjes genereren voor de lol. De balans tussen milieuvoordeel en gemakzucht houdt geen gelijke tred.
De digitale diesel
AI werkt als een onzichtbare dieselmotor. Krachtig en snel, maar alles draait op brandstof die ergens vandaan moet komen. Alleen doelbewust gebruik – en een zekere terughoudendheid – kunnen de balans in positieve richting kantelen. Niet iedere vraag is opwegen waard. Soms is het ouderwetse zoeken, of het stellen aan een collega, minder belastend dan het opstarten van een rekenmonster om hetzelfde antwoord te krijgen.
Zelfs in de schijnbaar onbelangrijke handelingen schuilt een optelsom van keuzes. Digitale infrastructuren maken veel mogelijk, maar de gevolgen marcheren stilletjes mee, net buiten het zicht van het scherm.
Wanneer het licht boven de tafel ’s avonds vanzelf uitgaat, valt het nauwelijks op. Maar in de digitale wereld blijft het vaak branden, zelfs als iedereen de kamer heeft verlaten. De ecologische schaduw groeit mee met elke kleine handeling – onzichtbaar, maar niet zonder gewicht.
